idecs.org
NGHIÊN CỨU KINH TẾ, VĂN HÓA, XÃ HỘI ĐẦU NĂM 2024
Kết quả phát triển toàn diện mà hầu hết tăng trưởng trên 10% đầu năm 2024 là có tính đột phá. Đó là đà tăng quán tính của những thành tựu tốt đẹp hơn số đã ước tính và là hệ quả tất yếu của những chính sách đúng đắn 6 tháng cuối năm 2023. Và còn là do GDP 2023 thực tế là 433,4 tỷ USD, cao hơn 0,8% số đã ước tính làm tăng thêm gần 4 tỷ USD sản phẩm tồn kho cuối năm trước như Công nghiệp chế biến, Lương thực hoa quả, Kinh tế dịch vụ… chuyển sang tiêu thụ đầu năm 2024 nên mới có Xuất khẩu, Xuất siêu, Dịch vụ, Thu thuế, Dựtrữ…tăng cao đến trên 20% như vậy. Những con số biết nói được hạch toán này cho thấy rằng GDP thực tế năm 2023 lớn hơn đáng kể cùng với sản sản phẩm mới 2024cũng tăng cao nên dù tiêu dùng và xuất khẩu tăng mạnh như vậy nhưng lạm phát 2 tháng Tết lại chỉ tăng thấp là 2,82%. Lượng tiền gửivà đầu tưtăng cao cũng chứng tỏ thu nhập bình quân và năng suất lao động thực tế cũng cao hơn số công bố khá lớn. Thành quả này đang báo hiệu một giai đoạn tăng tốc bứt phá ở nửa cuối nhiệm kỳ này cả về kinh tế, văn hóa, xã hội…
I. NHỮNG THÀNH TỰU BỨT TỐC VÀ ĐỘT PHÁ
1. Lĩnh vực Kinh tế
a. Năng lượng
Thủ tướng Chính phủ và Bộ trưởng Công thương đã vừa xây dựng đổi mới vừa xử lý tồn tại về phân phối xăng dầu, cung ứng khoáng sản, điều tiết điện lực, dự trữ hàng hóa… suốt năm qua. Làm cho lưu thông năng lượng nay được phân định khách quan, xác lập đúng đắn, vận hành khoa học, cạnh tranh lành mạnh. Tiêu dùng năng lượng tăng trưởng cao (Điện 12%) mà không xảy ra sự cố nào trong bối cảnh biến đổi khi hậu và môi trường cực đoan gây khó khăn hơn trước.
b. Xuất khẩu
Xuất khẩu và Xuất siêu bứt phá tăng đến trên 34% là thể hiện thực chất của nội lực Giá trị Việt cạnh tranh thắng lợi cả về Quốc gia, Doanh nghiệp, Hàng hóa, Lao động và Giá trị gia tăng của Việt Nam trên toàn cầu. Kéo theo sản xuất nhiều ngành hàng chủ lực tăng đến 28% và vốn FDI đăng ký tăng tới 38%, tăng dự trữ ngoại tệ, ổn định tỷ giá.
c. Thương mại.
Thương mại điện tử và Kinh tế số chuyển đổi nhanh từ Sàn giao dịch lên App kết nối hình chóp khối. Cả với hàng hóa và dịch vụ trên mọi lĩnh vực. Làm cho Tổng mức bán lẻ hàng hóa và dịch vụ tiêu dùng 2 tháng đạt 1 triệu 031 ngàn tỷ đồng là chưa từng có và lần đầu tiên vượt mốc 1 triệu tỷ đồng cho 2 tháng đầu năm.
2. Lĩnh vực Văn hóa
a. Du lịch
Khách quốc tế nhập cảnh vào nước ta 2 tháng đạt hơn 3 triệu lượt người, tăng đột phá đến 68%. Nhập cảnh vào nhưng đây vừa là Công nghiệp văn hóa như Thủ tướng CP mới xác định vừa là Xuất khẩu tại chỗ như Bộ trưởng Công thương đã chỉ đạo để tiêu thụ hàng Việt thu ngoại tệ mạnh.
b. Điện ảnh.
Thủ tướng Chính phủ đã chỉ đạo đổi mới sản xuất và phát hành Phim, xử lý tồn tại ở Hãng phim truyện. Làm cạnh tranh lành mạnh phát triển đột biến doanh thu Phim truyện Việt Nam gấp hàng chục lần thông thường trước đây. Lần đầu tiên, phim lịch sử “Đào” do nhà nước đặt hàng không có chi phí quảng bá và phát hành nhưng cháy vé trên cả nước, doanh thu gấp 20 lần dự kiến vòng 1, trong bối cảnh cạnh tranh với phim “Mai” của hãng phim FDI đã chi số tiền sản xuất và quảng cáo lớn gấp nhiều lần và chưa từng có.
c. Chính sách
Chỉ đạo mới của Thủ tướng Chính phủ về Công nghiệp văn hóa và kết quả mới của thương mại về tiêu thụ sản phẩm công nghiệp văn hóa. Sản xuất nội dung văn hóa, biểu diễn nghệ thuật là Công nghiệp tạo ra giá trị. Bán vé để phục vụ nhu cầu thưởng thức nghệ thuật là tiêu thụ sản phẩm văn hóa. Đón khách quốc tế là Xuất khẩu tại chỗ thu ngoại tệ. Đưa khách đi du lịch nước ngoài thực chất là dịch vụ nhập khẩu, phải tiêu dùng và chi trả ở ngoài nước bằng ngoại tệ mang theo…Đã làm đổi mới nhận thức và hoạt động của cả ngành và lĩnh vực này.
3. Lĩnh vực Xã hội
a. Khoa học
Thủ tướng làm Chủ tịch Hội đồng và Bộ trưởng Công thương là Thành viên Hội đồng đã chỉ đạo và ban hành Chiến lược phát triển Khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo. Đã xác định giá trị của kết quả nghiên cứu được nghiệm thu. Đưa sản phẩm nghiên cứu được ra thị trường tiêu thụ và ứng dụng để chuyển hóa thành hàng hóa có Giá trị sử dụng. Các đề tài có kinh phí từ ngân sách thì khi tạm ứng phải mở và chuyển tiền vào tài khoản tại Kho Bạc nhà nước để kiểm soát chi theo tiến độ. Áp dụng Luật đấu thầu mới sửa đổi.
b. Giáo dục
Sau chỉ đạo của Thủ tướng, lần đầu tiên các Trường được tự lập Hội đồng chủ động chọn sách giáo khoa. Các bộ sách này cũng chưa in sẵn giá, để đợi kết quả lựa chọn mang tính cạnh tranh. Đổi mới phương thức thi tuyển. Lập ngân hàng đề thi khách quan phù hợp với Chương trình giáo dục mới. Xác định lại chi phí phát hành và quảng bá.
c. Y tế
Nâng cao tính độc lập cho Hội đồng Y khoa. Ban hành quy định mới về đấu thầu Thuốc và thiết bị Y tế. Ngoài các Trung tâm đấu thầu tập trung thì các Cơ sở Y tế cũng được tổ chức đấu thầu, áp dụng chỉ định thầu đối với biệt dược và chủng loại đặc thù. Thanh toán theo bảo hiểm và chuyển tuyến điều trị có nhiều đổi mới.
II. MỘT VÀI ĐIỂM BẤT HỢP LÝ
1. Vàng độc quyền tăng giá bất hợp lý gây tác hại như Lãi suất cho vay cùng nhau tăng vọt năm trước.
Vàng trong nước giá cao bất hợp lý so với quốc tế làm cho người dân phải dùng nhiều tiền hơn để mua Vàng, giảm lượng tiền tương đương để mua hàng hóa khác. Dẫn đến tăng trưởng tiêu dùng nội địa kỳ này thấp hơn cùng kỳ năm trước. Hiện nay lãi suất vốn vay vẫn cao gấp 3 lần lạm phát, làm cho hàng hóa có giá thành cao nên tiêu dùng trong nước tăng trưởng thấp hơn cùng kỳ và Tín dụng tăng trưởng âm.
Quan điểm “cho vay cao thì huy động cao, bán giá cao thì mua giá cao, chênh lệch vẫn thế” sẽ gây ra mặt bằng giá cao, làm giá thành chung của hàng hóa tăng cao, nhất là Bất động sản và tài sản cố định. Không cạnh tranh được với khối FDI, Trung Quốc, Ấn Độ…
2. Một số Dự án bị đánh tráo nguồn gốc xuất xứ để dịch chuyển trái phép từ nhà nước sang tư nhân. Chỉ có Hợp đồng hợp tác liên doanh lách luật thiếu căn cứ pháp lý mà vẫn được cấp phép từ sở hữu nhà nước sang cho tư nhân, huy động vốn trái phép. Kết thúc hàng chục năm vẫn không thanh quyết toán và hoàn thành nghĩa vụ với nhà nước nên không thể làm sổ.
Một số Tập đoàn hạch toán tăng khống doanh số mua vào và chi phí nhưng hạch toán thiếu doanh thu bán ra, để ngoài sổ sách kế toán và nợ thuế cùng nghĩa vụ khác hàng ngàn tỷ đồng. Không tuân thủ cạnh tranh trong đấu thầu lựa chọn nên vi phạm pháp luật ở hàng loạt dự án. Thu tiền ngoài hợp đồng quá lớn.
Trụ sở nhiều Doanh nghiệp chỉ là Hợp tác thuê tài sản trên đất nhưng quảng cáo như tài sản chính chủ để thế chấp vay và huy động số tiền lớn. Dự án không đấu thầu mà là Hợp đồng hợp tác liên doanh không đúng quy định của pháp luật về liên doanh. Sau khi xây dựng và bán xong một phần diện tích thì được điều chỉnh giảm tiền đất. Kết thúc cả chục năm rồi nhưng không thanh lý hợp đồng với các bên, không quyết toán nghĩa vụ với nhà nước nên không làm được Sổ cho người mua.
3. Dấu hiệu vi phạm pháp luật Cạnh tranh, Điện ảnh, Quảng cáo… rất rõ của Hãng phim lớn trong phổ biến phim Tết, lạm dụng vị thế thống lĩnh thị phần cả nước và độc quyền phân khúc Phim mới chiếu Tết tại hệ thống rạp của mình.
Hãng phim do nước ngoài đầu tư sản xuất phim và có hệ thống rạp chiếu lớn hàng đầu ở Việt Nam đã sản xuất, phát hành, phổ biến và chiếu phim 18+ tại toàn hệ thống rạp dịp Tết mà không chiếu bộ phim mới nào khác cho khách dưới 18 tuổi đi cùng gia đình. Đó là hành vi lạm dụng vị thế thống lĩnh phân biệt đối xử với khách hàng, vi phạm luật cạnh tranh. Lẽ ra họ phải chiếu cùng ít nhất 1 bộ phim mới khác cho khách hàng dưới 18 tuổi trong hệ thống rạp đó. Nhưng họ lại cho các khách hàng dưới 18 tuổi này được vào xem phim 18+, vi phạm luật Điện ảnh. Và độc quyền áp đặt quảng cáo phim 18+ trùm khắp trên xe Bus có nhiều học sinh, vi phạm luật quảng cáo. Tiếp thị và bán vé ngoài điểm bán cố định theo hình thức Đa cấp. Vi phạm Luật cạnh tranh về lạm dụng vị thế thống lĩnh thị trường. Bất hợp lý đến mức chỉ 1 bộ phim của Hãng phim FDI này đã thu hầu hết đến 80% số tiền bán vé xem tất cả các Phim chiếu rạp trên cả nước. Trẻ em muốn xem phim mới khác cũng không có nên phải xem phim 18+ này. Làm cho hầu hết các Phim mới khác bị ép buộc phải dừng chiếu gây thiệt hại lớn.
III. ĐỀ XUẤT GIẢI PHÁP TRƯỚC MẮT
1. Thương mại hóa và tách bạch hệ thống lưu thông có định hướng đối với sản phẩm và hàng hóa đặc biệt.
Vốn và Vàng tăng giá cao làm người dân tập trung tích trữ và gửi tiền vào ngân hàng, không đầu tư cho sản xuất kinh doanh, để thị trường cho nước ngoài. Bất động sản cũng đẩy giá lên theo. Làm cho lưu chuyển chậm, giá thành càng tăng, càng gây ứ đọng cả tiền và hàng. Tăng trưởng GDP là tăng sản phẩm chứ không phải tăng giá. Định hướng XHCN phần nhiều ở phân phối nguồn lực và giá cả.
Năng lượng bao gồm Khí, Điện… là hàng hóa đặc biệt nhưng cũng là do người lao động sản xuất ra, cần được tiêu thụ hết. Tuy đa số là gắn liền với tiêu dùng nhưng vẫn phải tổ chức lưu thông từ nơi sản xuất đến nơi tiêu dùng một cách khoa học khách quan và dự trữ hợp lý về nguyên nhiên liệu, hàng hóa, tài sản. Đang có nhiều cơ quan về sản xuất và tiết kiệm năng lượng, nhưng chưa có cơ quan về lưu thông năng lượng hoàn chỉnh. Vì vậy, đa số sự cố vừa qua là ở khâu này, gây nên tình trạng nơi thừa nơi thiếu. Thực tế nhu cầu năm nay đã tăng trên 10% so với cùng kỳ mà dự trữ đang thấp nên lưu thông phân phối một cách khoa học đang rất cấp thiết.
Sản phẩm văn hóa, khoa học, giáo dục, y tế… một số được coi là đặc biệt nhưng đa số chưa được chuyển hóa thành hàng hóa nên rất cần được đưa vào lưu thông phân phối. Nó sẽ phát triển đột biến như bộ phim “Đào” của Nhà nước đầy tính giáo dục lịch sử và hiệu quả kinh tế, gây sốt toàn quốc dù không phải đầu tư vốn về quảng bá và phát hành mà chỉ cần 1 chủ trương “Thương mại hóa” của Thủ tướng CP và Bộ ngành liên quan. Cần nhân rộng hình thức thương mại và hạch toán hiệu quả này, áp dụng mạnh mẽ với các sản phẩm văn hóa, xã hội, khoa học… khác.
2. Đẩy mạnh chuyển đổi số, ứng dụng mạnh mẽ Công nghiệp 4.0 để phát triển nhanh Kinh tế số và bền vững Xã hội số.
Vì đặc biệt, thiết yếu và “nhanh như điện” nên rất cần phải số hóa lưu thông phân phối năng lượng. Mạng lưới phân phối phải hợp lý, khoa học và luôn ở trạng thái mở để liên tục cạnh tranh và phát triển cả trong môi trường Mạng và trên không gian Số.
Chi phí đoàn ra, hội thảo quốc tế và thông tin liên lạc với ngoài nước thường là rất lớn nhưng nay đã đảo ngược do Chính phủ và Bộ ngành đã chuyển đổi số và ứng dụng CN 4.0, làm việc ngày đêm kết nối toàn cầu. Điều đó đã lan tỏa nội dung và truyền dẫn thông tin không giới hạn. Tuy vậy, nhiều cơ quan, doanh nghiệp và cán bộ công chức ít dám dùng mạng xã hội vì sợ lộ lọt tài liệu. Dẫn đến bị tụt hậu, chi phí cao, không cạnh tranh và ứng phó kịp. Cần tháo gỡ nút thắt này.
Gắn liền Chuyển đổi số với An ninh mạng. Đảm bảo an ninh an toàn trong bối cảnh luôn có những biến động nhanh và tình huống mới. Chấp nhận có mức độ những rủi ro trong đổi mới, sáng tạo và phát triển cả về kinh tế, văn hóa, xã hội. Giữ vững định hướng trên thị trường có biên độ biến động và mức độ cạnh tranh ngày càng sâu rộng và khó lường.
3. Hạch toán kế toán, thống kê tiên tiến. Xử lý thỏa đáng các vi phạm.
GDP công bố của VN thường chỉ bằng 1/3 so với tính theo sức mua, trong khi các nước phát triển là 1/1, bình quân toàn cầu là 1/1,5. Nghĩa là Kinh tế chưa quan sát được của nước ta là rất lớn và tăng trưởng nhanh hơn khu vực chính thức, nhưng chưa được theo dõi, cập nhật, bổ sung. Vậy nên thường cứ 5 năm lại công thêm khoảng 20% vào GDP công bố cho cả nhiệm kỳ. Cần tính toán bổ sung kịp thời để hạch toán cho từng năm ngay từ 2023-2024 này.
Nhiều tổ chức, doanh nghiệp ngoài nhà nước đã hạch toán kế toán không đầy đủ như: nâng khống mua vào, khai tăng chi phí, giảm bớt doanh thu, giả mạo tài liệu… để ngoài sổ sách rất lớn. Cơ quan quản lý hoặc cấp phép chỉ căn cứ vào các Báo cáo, Hợp đồng, Tờ khai…mà không có Biên bản, Thanh lý, Quyết toán, Hóa đơn, Phiếu thu…đang là lỗ hổng lớn cả trong kinh tế, văn hóa, xã hội. Cần tuân thủ chuẩn mực kế toán để hạch toán đầy đủ và liên tục dòng chảy của tiền, hàng, nguồn lực, chi phí, sản phẩm…
Cần xử lý các chủ thể không thanh lý hợp đồng, quyết toán thu chi, nghiệm thu kết quả, xác lập sở hữu…nêu trên. Điều tra để xử lý thỏa đáng các dấu hiệu vi phạm cạnh tranh và Đa cấp không phép nêu trên. Khắc phục tình trạng cảnh báo nhiều mà không điều tra hoặc có điều tra nhưng không xử lý. Xác định thẩm quyền và trách nhiệm của cơ quan chức năng trong việc điều tra xử lý đối với Doanh nghiệp không có giấy phép bán hàng đa cấp nhưng có giấy phép tiếp thị và bán lẻ trực tiếp mà có hành vi bán hàng đa cấp bất chính như đang cảnh báo.
Những đề xuất về giải pháp trước mắt này chỉ là sự cụ thể hóa một số giải pháp toàn diện trong Nghị quyết 01/NQ-CP và 02/NQ-CP đầu năm 2024 của Chính phủ nhưng trên cơ sở thực tế mới là IMF vừa công bố GDP năm 2023 Việt Nam đạt 433,4 tỷ USD, cao hơn đáng kể so ước tính đầu năm và 2 tháng 2024 đã tăng đột biến.
Những chỉ tiêu phát triển chủ yếu 2024 đã đặt ra chỉ tăng trưởng dưới 10%. Nhưng 2 tháng đầu năm đã có hàng loạt chỉ tiêu bứt tốc đạt 2 con số. Đó là hệ quả tất yếu của kết quả tốt đẹp hơn số đã ước tính ở cuối năm trước và hàng loạt các quyết sách mới đầy tính khoa học của Thủ tướng Chính phủ và Bộ ngành. Nhưng một số kết quả tăng vọt như Xuất khẩu tăng 19%, Xuất siêu tăng 34%, Tiêu dùng điện tăng 12%...mà tín dụng lại tăng trưởng âm là tín hiệu hàng tồn kho và dự trữ nguyên nhiên vật liệu đang ở mức thấp. Nếu không khắc phục kịp thời thì sẽ gây thiếu hụt cho sản xuất, lưu thông và tiêu dùng của chu kỳ sau mà trọng tâm là quý 2 tới. Điều đó đòi hỏi cần áp dụng kịp thời các giải pháp trước mắt mang tính cụ thể gắn với thực tiễn mới nêu trên.
Với những thành tựu bứt tốc đã đạt được, cùng với những chính sách và chỉ đạo mới đầy tính đột biến và khoa học vừa ban hành của Thủ tướng Chính phủvà Bộ Công thương cùng các Bộ ngành, việc khẩn trương tổ chức thực hiện quyết liệt ngày đêm ngay từ đầu nămcác giải pháp toàn diện này, chắc chắn Việt Nam 2024 sẽ bứt phá ngoạn mục để về đích lọt top các nước tăng trưởng nhanh và bền vững dẫn đầu toàn cầu.
Viện Phát triển Kinh tế, Văn hoá, Xã hội số, Tiến sĩ Trần Mai Hiến, 18.3.2024
