idecs.org
BÁO CÁO TÓM TẮT NGHIÊN CỨU KINH TẾ, VĂN HÓA, XÃ HỘI 2024
VIỆT NAM 2024 phát triển nhanh, toàn diện và bền vững vượt cả dự báo cao nhất. Kết thúc tốt đẹp đến mức hoàn hảo chặng đường 50 năm thống nhất Đất nước. Trởthành dấu mốc và nền móng khởi đầu cho công cuộc cách mạng phát triển mới của Dân tộc. Trong bối cảnh đầu năm hạn mặn cháy đồng, cuối năm bão lũ tràn đê, thế giới chia ba đảo lộn. Đây chính là sự phát triển bền vững không dựa vào tăng trưởng khai khoáng và thâm dụng vốn vay.Là hệ quả tất yếu của những chính sách Xanh hóa, Sạch hóa, Số hóa… và những chỉ đạo về Công nghiệp hóa, Hiện đại hóa, Thương mại hóa… của Thủ tướng Chính phủ, Bộ trưởng Công thương và các Bộ ngành. Sản xuất, Thương mại, Xuất siêu, Dịch vụ, Năng lượng, Khách ngoại, Thu thuế, Dựtrữ, Đầu tư, Tín dụng, Kinh tế số, Khu vực kinh tế trong nước xuất khẩu… đều tăng và cao đến 20% như vậy mà không xảy ra sự cố nào. Những con số biết nói này cho thấy rõ sản phẩm mới 2024tăng rất cao về sản lượng nên dù tiêu dùng và xuất khẩu tăng mạnh như vậy nhưng lạm phát lại chỉ tăng thấp là 2,7%. Công nghiệp và Dịch vụ đóng góp gần 80% vào tăng trưởng GDP. Đầu tư tăng cao và tiền gửi ngân hàng tăng đến 15 triệu tỷ đ dù lãi suất giảm chứng tỏ thu nhập bình quân và năng suất lao động thực tế cũng tăng cao. Thành quả này khẳng định một giai đoạn lấy lại những gì đã mất và tăng tốc bứt phá ở nửa sau nhiệm kỳ này cả về kinh tế, văn hóa, xã hội…
Sau 40 năm đổi mới, năm 2024 nước ta đã phát triển toàn diện mọi mặt của lực lượng sản xuất và cơ sở hạ tầng. Tất yếu dẫn đến cuộc cách mạng về quan hệ sản xuất và kiến trúc thượng tầng. Đảng và Chính phủ đã chớp được thời cơ này dù chỉ mới xuất hiện trong vài tháng cuối năm. Kịp đi trước tình hình quốc tế bất ngờ đảo lộn khó lường đến mức nhiều Chính phủ rối loạn và sụp đổ chỉ sau một đêm.
Thực tế các năm qua luôn phải tháo gỡ khó khăn nhưng năm sau luôn gặp nhiều khó khăn hơn năm trước, tạo nên nhiều nút thắt không thể tháo gỡ. Nhiều hạn chế do chủ quan đặt ra nhưng lại cho là điều kiện khách quan không làm khác được. Mọi quy định đều đã có mục giải thích từ ngữ rồi nhưng khi thực hiện mà gặp vướng mắc thì lại phải chờ ban hành văn bản giải thích pháp luật của cơ quan có thẩm quyển. Nó gây nên sự lãng phí rất lớn nhưng không ai phải chịu trách nhiệm. Tạo ra kẽ hở cho một số vi phạm của chính cán bộ và cơ quan ban hành văn bản. Những hạn chế này đã được quyết liệt cắt bỏ ngay từ tháng 3 năm nay cho dù không hề đơn giản.
GDP công bố của nước ta chỉ bằng 1/3 của GDP tính theo sức mua. Các nước phát triển là 1/1 và bình quan toàn cầu là 1/1,5. Nghĩa là chỉ quan sát được phần nhỏ hơn của cả chiếc bánh. Dẫn đến số liệu chính thức thấp bất hợp lý đến mức mất cân đối.Như số liệu năm 2023 GDP 433 tỷ USD với thu nhập và năng suất tăng thấp nhưng lại xuất khẩu, xuất siêu, thu ngân sách vượt rất cao, tiền gửi ngân hàng cao đến 15 triệu tỷ, tiền tồn ở kho bạc tới cả triệu tỷ đ. Những số liệu này không cân đối ăn khớp với nhau, chứng tỏ tài sản đất nước chưa được quản lý tương xứng với thực tế. Vậy nên lần đầu tiên ngay từ tháng 3.2024, Thủ tướng Chính phủ và Bộ trưởng Công thương đã tính lại để tăng chỉ tiêu cả năm, chuyển nhanh sang kiểm soát phát triển. Ngành thống kê cũng thay đổi phương pháp và thời điểm thu thập số liệu. Đảng và Chính phủ cũng cân đối lại mang tính kiểm soát các chỉ tiêu và chỉ đạo phát triển đột phá 6 tháng cuối năm ngay từ đầu quý 3.2024.
Thành tựu căn bản mang tính quyết định là Việt Nam đã kiên định thống nhất 2 loại hình TBCN và XHCN thành một loại hình Thị trường định hướng XHCN duy nhất của riêng mình, chưa quốc gia nào có được. Đã bất ngờ đột phá để khẳng định được tính khoa học và phát triển của mô hình mới này vào đúng năm cuối của 50 năm thống nhất đất nước. Tự tin vững bước vào Kỷ nguyên vươn mình của dân tộc, hội nhập với Kỷ nguyên thông minh của nhân loại.
1. Lĩnh vực Kinh tế
a. Sản xuất
Đảng, Chính Phủ, Thủ tướng Chính Phủ và Bộ trưởng Công thương… đã nhận thức và xác định rõ Sản xuất là quyết định. Từ đó vừa xây dựng đổi mới vừa xử lý tồn đọng đối với sản xuất để tăng nguồn cung cho phân phối xăng dầu, điều tiết điện lực, xuất khẩu nông sản, lưu thông hàng hóa, dự trữ nguyên liệu… Ứng dụng CN 4.0 và chuyển đổi Số để rút ngắn thời gian thi công các công trình quốc gia nhanh đến không tưởng. Làm cho sản xuất đảo chiều tăng trưởng từ đầu năm thấp lên cuối năm cao.
Đã quyết định sản xuất các sản phẩm chiến lược như: Điện hạt nhân, Công nghiệp bán dẫn, Đường cao tốc, Trung tâm AI, Ô tô điện, Lúa phát thải thấp…
Đã xác định khai thác và chế tác vàng là sản xuất hàng hóa, tạo dựng ra các nội dung văn hóa là sản xuất sản phẩm văn hóa, sáng tạo ra sản phẩm mới chính là sản xuất ra giá trị mới, sản xuất sản phẩm số cũng là sản xuất giá trị thực…
b. Thương mại
Lưu thông phân phối nay được phân định khách quan, xác lập đúng đắn, vận trù khoa học, cạnh tranh lành mạnh. Tiêu thụ năng lượng tăng trưởng cao ngay từ đầu năm, có ngày vượt kỷ lục hơn 1 tỷKWh mà không xảy ra sự cố nào trong bối cảnh khai khoáng giảm và biến đổi khi hậu môi trường cực đoan hơn, gây nhiều khó khăn hơn trước. Xuất khẩu bứt phá tăng 14,5% và Xuất siêu 25 tỷ USD là thể hiện thực chất của Giá trị nội lực Việt cạnh tranh thắng lợi cả về Quốc gia, Doanh nghiệp, Hàng hóa, Lao động của Việt Nam trên toàn cầu.
Thương mại phát triển sâu rộng vào khoa học, công nghệ, khoáng sản, giải trí, tài sản, hạ tầng… đã làm hồi phục các ngành những năm trước gặp sự cố, thua lỗ. Thương mại điện tử và Kinh tế số chuyển đổi nhanh từ Sàn giao dịch lên App kết nối hình khối. Không chỉ với hàng hóa mà cả với tiền, vàng và dịch vụ. Chuyển hóa từ sản phẩm sang thành hàng hóa đối với nhiều mặt hàng như Điều độ điện, Vàng nguyên liệu, Ca múa nhạc…
c. Dự trữ
Đã đảm bảo dự trữ nguyên liệu cho sản xuất, sản phẩm cho thương mại, hàng hóa cho tiêu dùng. Ở cả Công trình, Doanh nghiệp, Quốc gia. Nên đã vượt qua được mọi biến cố cực đoan khách quan mà không để xảy ra sự cố đáng kể nào.
Dự phòng bằng cách chi trước kinh phí dự phòng để tỉa cành, nạo vét, mở cống, tháo nước… phòng trước bão lụt. Phòng chống thiên tai từ sớm, từ xa.
Làm thêm mới về hạ tầng Đô thị, Nông thôn, Năng lượng, Công nghệ, Giao thông… Dự trữ ngoại tệ đạt mức cao nhất. Đảm bảo các nguồn lực cho phát triển đột phá.
2. Lĩnh vực Văn hóa
a. Du lịch
Thủ tướng Chính Phủ và Bộ trưởng Công thương, Văn hoá… đã xác định Du lịch là ngành Công nghiệp dịch vụ. Khách quốc tế nhập cảnh vào nước ta tăng cao đến 40%, vượt cùng kỳ năm cao nhất 2019. Nhập cảnh vào nhưng đây vừa là Công nghiệp văn hóa trong nước tạo ra giá trị như Thủ tướng Chính Phủ mới xác định, vừa là Xuất khẩu hàng Việt tại chỗ như Bộ trưởng Công thương đã chỉ đạo để tiêu thụ hàng Việt thu ngoại tệ của khách nước ngoài. Nó ngược dòng với đưa người Việt đi nước ngoài để tiêu dùng hàng ngoại bằng ngoại tệ mang theo từ trong nước. Xác định rõ Quỹ phát triển du lịch là Vốn cấp để phát triển chứ không phải là Kinh phí để chi tiêu nên đã đổi mới tổ chức cán bộ và phương thức hoạt động của quỹ này. Góp phần làm cho Du lịch được phục hồi và phát triển nhảy vọt.
b. Điện ảnh.
Thủ tướng Chính phủ đã chỉ đạo sửa đổi quy định sản xuất và phát hành Phim cho phù hợp với chính sách mới về công nghiệp giải trí, xử lý tồn tại trước đây, chỉ ra những quy định bất hợp lý của pháp luật và tổ chức phát hành phim của Nhà nước. Làm cạnh tranh lành mạnh phát triển đột biến doanh thu Phim truyện Việt Nam gấp hàng chục lần thông thường trước đây. Phim lịch sử “Đào” do nhà nước đặt hàng để dự thi liên hoan phim và công chiếu phục vụ các sự kiện lớn. Tuy đã hoàn thành sứ mệnh của mình và không có chi phí quảng bá phát hành nhưng lần đầu tiên cháy vé trên cả nước, doanh thu gấp 20 lần dự kiến dù giá vé chỉ bằng 50% giá niêm yết chung. Lần đầu tiên tổ chức Liên hoan Phim quốc tế tại TpHCM rất thành công và đầy ý nghĩa. Tổng doanh thu phòng vé đạt mức cao nhất, vượt xa năm 2019 trước đại dịch. Nhiều phim Việt thống lĩnh phòng vé đạt doanh thu hàng trăm tỷ, chất lượng ngày càng cao, nội dung phong phú, có tính lịch sử và giáo dục cao.
c. Ca nhạc
Liên hoan ca múa nhạc toàn quốc lớn nhất đã diễn ra thành công rực rỡ với hàng nghìn nghệ sĩ, đa dạng từ truyền thống đến hiện đại. Khẳng định sự phát triển không ngừng của nghệ thuật biểu diễn, sự trỗi dậy của các tài năng trẻ, sự phát triển của dòng nhạc mới, sự thành công của truyền hình âm nhạc …Lần đầu tiên tác phẩm ca nhạc thiếu nhi thuần Việt đạt mốc kỷ lục một tỷ người xem trên toàn cầu. Nhiều chương trình ca múa nhạc Việt được hàng vạn người mua vé vào xem, thu được hàng trăm tỷ đồng (“Anh trai…” đạt 340 tỷ đ). Chỉ đạo mới của Thủ tướng Chính phủ về Công nghiệp văn hóa và kết quả mới của thương mại về tiêu thụ sản phẩm công nghiệp văn hóa; Sản xuất nội dung văn hóa, biểu diễn nghệ thuật là Công nghiệp tạo ra giá trị; Bán vé để phục vụ nhu cầu thưởng thức nghệ thuật là tiêu thụ sản phẩm văn hóa… Đã làm đổi mới nhận thức và hoạt động của cả ngành và lĩnh vực này.
3. Lĩnh vực Xã hội
a. Khoa học
Thủ tướng làm Chủ tịch Hội đồng Quốc gia, Bộ trưởng Khoa học và Công nghệ làm Phó Phó chủ tịch, Bộ trưởng Công thương là Thành viên Hội đồng… đã chỉ đạo và ban hành Chiến lược phát triển Khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo. Bộ KHCN đã cấp phép cho Viện nghiên cứu mở Văn phòng hợp tác quốc tế tại cácnước phát triển. Đã xác định giá trị ban đầu của kết quả nghiên cứu được nghiệm thu. Đưa sản phẩm nghiên cứu được ra thị trường tiêu thụ và ứng dụng để chuyển hóa thành hàng hóa có Giá trị sử dụng. Các đề tài có kinh phí từ ngân sách thì khi tạm ứng phải mở và chuyển tiền vào tài khoản tại Kho Bạc nhà nước để kiểm soát chi theo tiến độ. Áp dụng Luật đấu thầu mới sửa đổi vào công tác nghiên cứu khoa học. Đã kết hợp với Thông tin truyền thông để tiếp nhận dữ liệu, minh bạch quá trình, quảng bá kết quả…đưa sản phẩm ra thị trường phục vụ nhu cầu tiêu dùng.
b. Giáo dục
Sau chỉ đạo của Thủ tướng, lần đầu tiên các Trường được tự lập Hội đồng chủ động chọn sách giáo khoa. Các bộ sách này cũng chưa in sẵn giá để đợi kết quả lựa chọn mang tính cạnh tranh làm cho giá SGK đã giảm đáng kể. Đổi mới phương thức thi tuyển. Lập ngân hàng đề thi khách quan phù hợp với Chương trình giáo dục mới. Xác định lại chi phí phát hành và quảng bá sách. Đã giải quyết được nhiều các tồn tại cũ. Được bổ sung thêm nhiệm vụ Đào tạo. Áp dụng mạnh mẽ sản phẩm mới và chuyển đổi số từ Mầm non đến Nghiên cứu sinh, cả trong dạy và học.
c. Y tế
Đã ban hành quy định nâng cao tính độc lập cho Hội đồng Y khoa. Đây là tiêu biểu của sự đổi mới chuyển nhanh từ quản lý theo chế độ thủ trưởng sang kiểm soát theo chế độ tập thể. Đổi mới về đấu thầu thuốc và thiết bị Y tế. Ngoài các Trung tâm đấu thầu tập trung thì các cơ sở Y tế cũng được tổ chức đấu thầu, áp dụng chỉ định thầu đối với biệt dược và chủng loại đặc thù. Thực hiện bước đầu thành công cơ chế thị trường có định hướng trong lĩnh vực Y tế. Thanh toán theo bảo hiểm và chuyển tuyến điều trị có nhiều đổi mới. Xử lý nhiều vi phạm về bảo hiểm y tế. Tăng cường khám chữa bệnh trên môi trường Số, liên thông sổ khám chữa bệnh điện tử, tăng thời gian làm việc hàng ngày lên từ 5:00AM đến 7:00PM.
4. Nguyên nhân mới
Những sửa đổi và quy định mới của Đảng, Chính phủ, Bộ ngành; Những tư duy, tổ chức và cách tính mới hơn cả AI của Thủ tướng Chính phủ, Bộ trưởng Công thương và những con người mới…đã rút ngắn thời gian chuyển đổi số, xây dựng nhanh các công trình xuống mức không tưởng chỉ hết 10%-25% thời gian theo thông lệ trước đây; Những chỉ đạo ngắn ngọn nhưng rất mới của Thủ tướng Chính phủ, Bộ trưởng Công thương như: Chỉ bàn làm không bàn lùi; Thay vì phải làm nhiều việc thì chỉ cần làm một việc là thay người; Nơi nào rẻ thì mua; Giá cả phải phù hợp với thu nhập…, đã làm toát lên những đường lối mới đầy tính khoa học gắn liền với thực tiễn trên thị trường định hướng XHCN của nước ta. Đó là:
1.Khai thác tài nguyên khoáng sản giảm sâu. Còn để ngoài sổ sách, chứng từ.
Khai khoáng giảm trên 7% trực tiếp kéo giảm GDP, gây ra thiếu nguyên vật liệu cho các dự án, công trình…, làm cản trở giải ngân vốn đầu tư. Có nguyên nhân giảm là do hạch toán để ngoài sổ sách kế toán thống kê. Nhiều hóa đơn chứng từ chỉ là tự kê khai, viết tay không rõ xuất xứ. Nhiều lô hàng bị bắt giữ không có hồ sơ chứng từ nhưng sau đó lại được bổ sung thành có. Một số doanh nghiệp xây dựng chỉ tiêu số lượng năm sau thấp hơn thực hiện năm trước hoặc chỉ xây dựng các chỉ tiêu doanh thu tăng do giá tăng, không đảm bảo tính phát triển. Nhiều dự án khai thác có Dự toán nhưng không Quyết toán. Do các mỏ được cấp phép khai thác đều phải có quy hoạch theo khu vực địa lý nên đa số các mỏ đều có vị thế thống lĩnh trong khu vực đó. Luật cạnh tranh cấm các doanh nghiệp thống lĩnh thị trường chủ động giảm số lượng hàng bán cho khách hàng so với trước đó, cấm lạm dụng vị thế để áp đặt giá bất hợp lý, cấm hạn chế cạnh tranh phân chia thị trường…
2. Số doanh nghiệp rút khỏi thị trường tăng cao. Một số tài sản, hàng hóa bị cấy ghép nguồn gốc xuất xứ để dịch chuyển trái phép sở hữu.
Ngay đầu nhiệm kỳ này, các Phòng Xuất Nhập Khẩu đã chấp hành chỉ đạo của Bộ trưởng Công thương chủ động cắt bỏ khoản thu phí cấp Giấy chứng nhận C/O. Điều đó được xem như luồng gió mới, liểu thuốc bổ trợ lực cho cộng đồng doanh nghiệp và hàng hóa XNK. Nhưng công đồng doanh nghiệp và hàng hóa Việt nói chung thì vẫn phải vay vốn lãi suất cao do có những ngân hàng vi phạm cạnh tranh, quy định bất hợp lý. Doanh nghiệp vẫn phải nộp nhiều khoản lệ phí đã được luật phí và lệ phí bãi bỏ. Nhiều tổ chức ngoài Nhà nước cũng đặt ra nhiều loại phí buộc các doanh nghiệp phải nộp đều đặn mà năm 2024 có loại bị tăng bất hợp lý đến 50%. Hiệp hội Bán hàng chỉ có 20 doanh nghiệp trên cả nước mà cũng được cấp phép hoạt động, thu phí và chi quảng cáo rất cao. Có các tổ chức không có tài khoản nhưng thu hàng tỷ đồng. Làm cho nhiều doanh nghiệp thua lỗ, phá sản. Bên cạnh đó, bản thân nhiều doanh nghiệp đã đầu tư kinh doanh với các dự án, hàng hóa không có nguồn gốc xuất xứ hợp pháp, trốn tránh nhiều nghĩa vụ, có nhiều tiêu cực, cố tình hạch toán lỗ…nay chủ động rút khỏi thị trường hoặc mua bán sáp nhập để xóa dấu vết.
Nhiều dự án nguồn gốc xuât xứ ban đầu của nhà nước nhưng quá trình tạo lập và xây dựng Dự án đã trở thành “đất nhà nước, tên tư nhân”hoặc “vốn nhà nước, lãi tư nhân”. Đất vàng đa số là của Nhà nước. Kể cả khi cổ phần hóa doanh nghiệp mà nhà nước chỉ nắm giữ 30% vốn nhưng Nhà nước vẫn nắm giữ hoàn toàn các mảnh đất này. Chỉcho doanh nghiệp sử dụng trả tiền từng năm. Công ty 100% tư nhân đã ký hợp đồng hợp tác chỉ góp 51% vốn bằng tiền vào để xây dựng Dự án nhưng đã được cấy ghép 100% tên mình vào ngay từ đầu. Không đấu thầu mà chỉ góp 51% vốn trên giấy mà đã được mang 100% tên mình và nắm hoàn toàn quyền bán nhà thu toàn bộ tiền. Nhà nước không bố trí nhân sự và theo dõi kế toán nên không nắm được số tiền vốn thực góp và thực tế thu chi của dự án này. Có dự án bán hết sản phẩm đã 10 năm rồi nhưng đến nay Nhà nước vẫn chưa được xác định số vốn góp thực tế. Vẫnchưa thu hồi được vốn và lãi được hưởng do để sơ hở trong hợp đồng nên bị tư nhân lợi dụng chi phối và hạch toán lỗ để giảm vốn nhà nước. Người dân vẫn không được cấp sổ do giấy tờ đất và giấy phép xây dựng vẫn mang tên doanh nghiệp cũ của nhà nước nhưng hợp đồng và hóa đơn bán nhà thu tiền lại của doanh nghiệp tư nhân này. Rất nhiều các dự án khác có nguồn gốc từ nhà nước đều thực hiện phương thức và có những sơ hở trái luật này, nay chủ động hạch toán lỗ rồi tìm cách rút khỏi thị trường.
3. Dấu hiệu lãng phí, che dấu hậu quả.
Lãng phí vừa là nguyên nhân vừa là vỏ bọc che đậy cho tiêu cực, thiệt hại. Khibán vốn và tài sản nhà nước hoặc chuyển giao doanh nghiệp và tổ chức, một số công nợ tuy đã thu hồi được nợ của khách hàng nhưng Lãnh đạo vẫn ghi nợ khống cho khách hàng đó để chiếm dụng số tiền này, đem mua cổ phần cho mình để được hưởng cổ tức mà không phải trả lãi tiền vay. Cơ quan quản lý không kiểm tra dòng tiền và đối chiếu công nợ nên không quản được mà còn phải chịu trả lãi thay. Việc bàn giao nguyên trạng trên sổ sách mà không kiểm kê thực tế đã tạo vỏ bọc cho lãng phí. Đường sắt đang chỉ có 2 doanh nghiệp cổ phần vận tải mà lại nhập thành 1, trở thành độc quyền vượt ngưỡng 50% thị phần, bị cấm trong Luật cạnh tranh. Quỹ phát triển nhưng không đầu tư cho phát triển mà mang tiền vốn gửi lấy lãi để chi tiêu. Quỹ phòng chống nhưng không chi trước cho phòng chống mà chỉ chi sau khi hậu quả đã xảy ra nên thiệt hại lớn. Trường tự chủ hạch toán tiền góp vốn thành doanh thu rồi chi tiêu đến âm vốn. Giá cảnguyên vật liệu khai thác như đất, cát, đá…tăng cao bất hợp lý so với mức độ tăng giá thành thực tế. Định giá Vàng miếng khởi điểm để đấu thầu cao bất hợp lý so với giá thànhtạo nênmặt bằng giá cao, liên tiếp phải hủy. Giá vé máy bay của các Hãng bay thống lĩnh trên từng đường bay dịp lễ tuy nằm trong khung giá nhưng tăng từ 11%-23% so với trước đó là tăng giá bất hợp lý so với mức độ tăng của các yếu tố hình thành giá. Hệ thống rạp chiếu phim phân khúc giá cao của hãng phim lớn và FDI chiếm vị thế thống lĩnh có hiện tượng lạm dụng vị thế của mình, gây hạn chế cạnh tranh. Nhiều công trình, dự án,đề tài… để dở dang hoặc nghiệm thu không đạt nhưng không thu hồi được vốn hoặc kinh phí đã tạm ứng… Nếu cứ tự chủ chỉ dựa vào quan hệ cung-cầu để ấn định bất hợp lý thì đó là chỉ chạy theo lợi nhuận trong thị trường tự do vô tổ chức.
IV. XIN ĐƯỢC ĐỀ XUẤT GIẢI PHÁP TRƯỚC MẮT CHO NĂM 2025
1. Cần đảm bảo tính cân đối và phát triển của các chỉ tiêu tăng trưởng
GDP tăng khoảng 7%-8% và Thu ngân sách thực tế thường tăng cao hơn tăng GDP thì mới đủ chi. Nhưng Khai khoáng không tăng và Sản xuất, Xuất khẩu, Tiêu dùng chỉ được xây dựng ở mức tăng trưởng từ 6%-8% thì không thể cân đối được. Phải có một số chỉ tiêu tăng trưởng trên 8% và không chấp nhận các chỉ tiêu kế hoạch âm so với năm trước.
Để đảm bảo sự phát triển mà GDP tăng trưởng 7%-8% thì Quý 1/2025 phải tăng trưởng không thấp hơn Quý 4/2024. Quan điểm cho rằng Quý 1 phải nghỉ 2 cái Tết nên luôn tăng trưởng thấp hơn Quý 4 năm trước là không đúng. Mà nguyên nhân cơ bản là Tháng 12 không cân đối và chi xuất đủ cho Tháng 1 năm sau, hoặc Tháng 12 chi xuất khống rồi Tháng 1 nhập trả bù. Quý 1 năm nào cũng có 2 cái Tết nên khi so sánh thì cả tử số và mẫu số đều đã loại trừ 2 yếu tố này. Lẽ ra những ngày Tết thì hoạt động dịch vụ và tiêu dùng sôi động hơn nên quy mô đầu tư sản xuất có thể không nhiều hơn nhưng tốc độ tăng trưởng dịch vụ tiêu thụ phải cao hơn Quý 4 năm trước. Cần phải ứng đủ vốn và dự trữ đủ hàng cho tháng 1/2025 ngay từ tháng 12/2024.
Ngân sách bội thu mà chi không tăng tương xứng. Phân bổ muộn và thực hiện chậm. Nhiều đơn vị hạch toán tự chủ phải vay tiền để chi phí, làm giảm hiệu quả hoạt động. Hoàn thuế chậmlàm chi phí tăng. Vốn vay ngân hàng lãi suất vẫn cao làm giá thành hàng hóa còn cao nên tiêu dùng trong nước còn tăng chậm, xuất khẩu chưa bền vững. Cần đẩy mạnh cho vay gói lãi suất thấp mạnh hơn nữa và tạm ứng trước vốn các loại. Khai khoáng cần hoàn thành chỉ tiêu số lượng chứ không chỉ về giá trị.
2. Thương mại hóa, Thuận lợi hóa, Thông minh hóa.
Thủ tướng Phạm Minh Chính đã chỉ đạo “làm việc phải ra sản phẩm, sản phẩm phải có thị trường”. Tiêu dùng chính là lĩnh vực cung ứng đầy đủ nhất mọi nguồn lực cho kinh tế, văn hóa, xã hội. Nó cung ứng tiền để mua nguyên liệu, trả nợ vay, chi trả lương, tăng trưởng vốn, tích lũy lãi…
“Thương mại hoá”là chuyển hóa sản phẩm của lao động làm ra sang thành hàng hóa đưa vào lưu thông trên thị trường, phục vụ nhu cầu tiêu dùng. Nó không phải là chỉ vì lợi nhuận hay chạy theo đồng tiền. Nhà nước thường đặt hàng các cơ sở sản xuất hoặc nghiên cứu ra các sản phẩm phục vụ việc thực hiện các nhiệm vụ của nhà nước. Sau khi hoàn thành nhiệm vụ thì Nhà nước thanh lý hoặc lưu trữ ở dạng tài sản các sản phẩm đó chứ không đưa ra thị trường bán cho tiêu dùng. Ví dụ như 20 tỷ đ sản xuất ra bộ phim Đào, coi Vàng miếng là tài sản để tích trữ, Truyền tải điện là chi phí... Nhưng năm nay đã xác định lại những sản phẩm đó thành hàng hóa đưa ra thị trường là điển hình của thương mại hóa chứ không lưu trữ sản phẩm trong kho nữa, vượt qua mọi rào cản để phục vụ nhu cầu tiêu dùng cho cả nước, mang lại giá trị thực tế gấp hàng trăm lần mục tiêu ban đầu.
“Thuận lợi hóa” đang trở thành yếu tố quyết định trong cạnh tranh phát triển. Không nơi nào cho phép cạnh tranh tự do vô Chính phủ. Chỉ có tự do cạnh tranh theo pháp luật. Pháp luật cạnh tranh quốc tế và các nước cơ bản là tương thích với nhau. Chỉ nước nào thuận lợi hóa những quy định này nhanh, mạnh, tốt hơn thì mới có thể thu hút và phát triển hơn. Trong bối cảnh Mỹ đang đảo ngược sang bảo hộ trong nước, Trung Quốc đang nới lỏng các chính sách thu hút, EU nới lỏng chính sách tiền tệ… thì Việt Nam vốn đã nhiều năm Kế hoạch hoá tập trung từ trung ương đến cơ sở gây nên trì trễ, quan liêu, lãng phí… lại càng phải khẩn trương thuận lợi hóa tối đa các điều kiện phát triển.
“Thông minh hóa” chính là sự cạnh tranh và đào thải có chọn lọc. Thủ tướng Chính phủ đã tham gia chủ trì Diễn đàn quốc tế mà ở đó đã xác định rằng chúng ta đang bước vào Kỷ nguyên thông minh của nhân loại. Mọi sự sống và phát triển đều được thiết bị thông minh và phương tiện hiện đại hỗ trợ và can thiệp ngay từ khi phôi thai. Hơn nữa, những giá trị tài sản và nguồn lực đang có hôm nay phần lớn sẽ bị Trí tuệ nhân tạo AI và công nghệ Số làm cho lạc hậu và mất giá rất nhanh. Vậy nên nó cần khẩn trương được đánh giá lại để đưa ra thị trường phục vụ người dân, thu hồi vốn và chọn lọc, đào thải, thay thế. Hàng hóa đặc biệt, thiết yếu, xa xỉ… là có tính đặc thù nhưng rồi cũng trở nên bình dân và bị thay thế bằng những sản phẩm kết tinh nhiều giá trị thông minh hơn. Vậy nên tuy đa số là sản xuất gắn liền với tiêu dùng nhưng vẫn phải tổ chức lưu thông từ nơi sản xuất đến nơi tiêu dùng một cách khoa học khách quan và dự trữ hợp lý về nguyên nhiên liệu, hàng hóa, công suất, hạ tầng… Vậy nên lưu thông phân phối thông minh khoa học đang rất cấp thiết. Sản phẩm của khoa học, giáo dục, y tế, văn hóa… được coi là đặc biệt và thông minh nhưng đa số chưa được chuyển hóa thành hàng hóa đưa ra thị trường để xác định đúng giá trị thật của nó. Nó sẽ phát triển đột biến khi được thẩm định giá trị và chất lượng trên thị trường thông minh của tiêu dùng thông thái.
3. Đẩy mạnh chuyển đổi số, ứng dụng mạnh mẽ Công nghiệp 4.0.
Đây là lĩnh vực Việt Nam đang đi theo nên phải nhanh hơn, mạnh hơn nữa. Thủ tướng Chính phủ và Bộ trưởng Công thương đã quyết liệt áp dụng hóa đơn điện tử với Xăng, Dầu, Vàng… xong trong chỉ 2 tháng đã lập lại trật tự của các ngành hàng đã từng gây rối loạn thị trường. Tuy vậy vẫn có những sàn giao dịch xuyên biên giới hoạt động chui như Temu gây bất ngờ và thất thu thuế lớn mà chưa kiểm soát kịp, đặc biệt là trong môi trường Số và trên không gian Mạng. Cần mở rộng mạng lưới ở nước ngoài để hợp tác thu hút những nhà khoa học và công nghệ mới. Các cơ quan Thương vụ không chỉ phát triển thương mại và thu hút đầu tư mà cần hợp tác sâu rộng hơn về khoa học công nghệ để mang nhiều thành tựu mới của CN 4.0 về cho đất nước.
Chi phí đoàn ra, hội thảo quốc tế và thông tin liên lạc với ngoài nước thường là rất lớn nhưng nay đãđảo chiều. Đó là do Chính phủ, Thủ tướng và Bộ ngành đã chuyển đổi số và ứng dụng CN 4.0, làm việc ngày đêm kết nối toàn cầu. Điều đó đã lan tỏa nội dung và truyền dẫn thông tin không giới hạn. Bộ trưởng Công thương đã trực tiếp tổ chức giao ban trực tuyến tất cả các Thương vụ Việt Nam trên toàn cầu hàng tháng, đạt hiệu quả cao với chi phí không đáng kể, tiết kiệm rất lớn so với trước. Tuy vậy, nhiều cơ quan, doanh nghiệp và cán bộ công chức có trình độ hạn chế và thiết bị lạc hậu nên ít dám dùng mạng xã hội vì sợ lộ lọt tài liệu. Dẫn đến bị tụt hậu, chi phí cao, không cạnh tranh và ứng phó kịp. Cần tháo gỡ nút thắt này và thường xuyên nâng cao trình độ, phẩm chất đội ngũ cán bộ làm việc ở nước ngoài. Xử lý kịp thời những vi phạm, hạn chế…
Gắn liền Chuyển đổi số với An ninh mạng. Đảm bảo an ninh an toàn trong bối cảnh luôn có những biến động nhanh và tình huống mới. Chấp nhận có mức độ những rủi ro trong đổi mới, sáng tạo và phát triển cả về kinh tế, văn hóa, xã hội. Giữ vững định hướng trên thị trường có biên độ biến động và mức độ cạnh tranh ngày càng sâu rộng và khó lường.
4. Hạch toán kế toán, thống kê đầy đủ hơn. Xử lý thỏa đáng các vi phạm.
GDP công bố của Việt Nam thường chỉ bằng 1/3 so với tính theo sức mua, trong khi các nước phát triển là 1/1, bình quân toàn cầu là 1/1,5. Nghĩa là Kinh tế chưa quan sát được của nước ta là rất lớn và tăng trưởng nhanh hơn khu vực chính thức, nhưng chưa được theo dõi, cập nhật, bổ sung. Bằng chứng là năm nay số liệu GDP công bố chỉ tăng trên 7% trong bối cảnh thuế suất miễn giảm nhiều mà Thu ngân sách vẫn tăng trưởng gần 20%. Nếu loại trừ yếu tố lạm phát thì Thu ngân sách vẫn tăng trưởng gấp đôi tăng trưởng GDP dù đã miễn giảm nhiều. Nghĩa là Cơ sở thu mà chủ yếu là GDP tăng trưởng thực tế cao hơn con số 7% khá nhiều thì mới có Tổng doanh thu cao để tính thuế được nhiều thế. Cụ thể là có những chủ thể chưa được hạch toán thống kê nhưng đã đạt ngưỡng nộp thuế và được ghi nhận, nhưng GDP thì chưa được bổ sung tương ứng. Vậy nên thường cứ 5 năm lại công thêm khoảng 20% vào GDP công bố cho cả nhiệm kỳ. Cần tính toán bổ sung kịp thời để hạch toán cho từng năm tới ngay từ 2024 này.
Nhiều tổ chức, hộiđoàn, doanh nghiệp ngoài nhà nước đã hạch toán kế toán không đầy đủ như: nâng khống mua vào, khai tăng chi phí, giảm bớt doanh thu, lập khống thu chi, giả mạo tài liệu… để ngoài sổ sách rất lớn. Cơ quan quản lý hoặc cấp phép chỉ căn cứ vào các Báo cáo, Hợp đồng, Tờ khai…mà không có Biên bản, Thanh lý, Quyết toán, Hóa đơn, Phiếu thu, Xuất xứ…đang là lỗ hổng lớn cả trong kinh tế, văn hóa, xã hội. Vụ việc Sàn điện tử xuyên biên giới Temu hoạt động không phép phi hạch toán mà đa số là hàng ngoại đội lốt hàng Việt với giá rẻ bất ngờ là cảnh báo vi phạm cạnh tranh trên môi trường Mạng đang rất phức tạp. Nhiều đơn vị Dự toán thu chi trực tiếp với các tổ chức không có tài khoản, con dấu, kế toán. Cần tuân thủ chuẩn mực kế toán để hạch toán đầy đủ và liên tục dòng chảy của tiền, hàng, nguồn lực, chi phí, sản phẩm…
Cần xử lý các chủ thể không thanh lý hợp đồng, quyết toán thu chi, nghiệm thu kết quả, hoàn trả tạm ứng, chứng nhận xuất xứ, xác lập sở hữu... Kiểm tra để kết luận thỏa đáng các dấu hiệu vi phạm nêu trên. Khắc phục tình trạng cảnh báo nhiều mà không kiểm tra hoặc có điều tra nhưng không xử lý. Xác định thẩm quyền và trách nhiệm của tổ chức và cá nhân trong việc điều tra xử lý vụ việc vi phạm, nhất là khi tổ chức lại nhưng không kiểm kê thực tế.
5. Cạnh tranh theo pháp luật và hợp tác có định hướng.
Chỉ có cạnh tranh theo pháp luật phù hợp với quy luật chứ không có cạnh tranh tự do vô tổ chức, vô Chính phủ. Pháp luật cạnh tranh của Việt Nam được đánh giá là tiến bộ hàng đầu thế giới. Vì nó không chỉ kế thừa những tiến bộ chung của cạnh tranh quốc tế theo quy luật mà còn thể chế đường lối của Đảng cả với cơ quan, doanh nghiệp nhà nước, theo định hướng XHCN. Các nhà đầu tư và kinh doanh mới đều bắt đầu khi có thị phần 0% nên buộc phải được cạnh tranh chiếm lĩnh thị phần thì mới dám đầu tư. Pháp luật không cấm độc quyền hay thống lĩnh mà chỉ cấm lạm dụng vị thế đó để thu lợi bất hợp lý, và cấm Tập trung nhau lại vượt quá 50% thị phần trong một khu vực để chiếm lĩnh thị trường.
Nước ta đã tiến hành 2 cuộc cách mạng đã thống nhất đất nước được 50 năm trong bối cảnh nhiều nước vẫn chưa đạt được. Đó là do có một Đảng cộng sản lãnh đạo, cầm quyền và chiến đấu thắng mọi kẻ thù. Vậy nên đã có sự tập trung và thống nhất rất cao. Nay cần đẩy mạnh nhịp độ cạnh tranh trên mọi lĩnh vực lên mức sôi động cả 3 cấp độ hàng hóa, doanh nghiệp, quốc gia. Đẩy mạnh hợp tác quốc tế cả về Kinh tế, Khoa học, An ninh, Quốc phòng… để vững bước tiến hành cuộc cách mạng mới.
Thị trường định hướng XHCN là mô hình riêng có duy nhất của Việt Nam mà không nước nào có được. Nó luôn thống nhất và đấu tranh với nhau, loại trừ và bổ sung cho nhau dưới sự kiểm soát của Nhà nước. Đối với khu vực nhà nước XHCN thì kiểm soát bằng cách giao chỉ tiêu xuống theo công thức 2 xuống 1 lên, còn khu vực thị trường ngoài nhà nước thì gửi đăng ký lên theo công thức 2 lên 1 xuống. Tạo thành 2 hình răng cưa ngược nhau nên ghép vào nhau thì thành một khối thông nhất biện chứng với nhau, hợp tác với nhau theo định hướng của nhà nước XHCN. Vậy nên kiên trì định hướng XHCN sẽ đảm bảo được cạnh tranh lành mạnh và hợp tác phát triển toàn diện cả về Kinh tế, Văn hóa, Xã hội.
THẮNG LỢI TOÀN DIỆN 2024 của VIỆT NAM là mốc son mới, tô đậm lịch sử 70 chiến thắng Điện Biên Phủ 1954 lừng lẫy 5 châu. Tạo nên cơ sở lý luận và thực tiễn vững chắc để tiến hành cuộc CÁCH MẠNG MÙA XUÂN 2025 sau 50 năm thống nhất và đổi mới toàn diện đất nước kể từ Chiến Thắng Mùa Xuân 1975 và 80 năm Cách Mạng Tháng 8.1945. Cháy lên niềm tin mãnh liệt cho ĐẤT NƯỚC vươn cao, bay xa, phát triển sâu rộng. Vững bước tiến vào KỶ NGUYÊN VƯƠN MÌNH CỦA DÂN TỘC VIỆT NAM.
Xin trân trọng cám!
TS. Trần Mai Hiến, Viện Phát triển Kinh tế, Văn hóa, Xã hội Số - 22.12.2024
