ỨNG DỤNG CÔNG NGHỆ MỚI
CHO TĂNG TRƯỞNG NHANH VÀ BỀN VỮNG
TS.Trần Mai Hiến, Viện Phát triển Kinh tế, Văn hóa, Xã hội Số
Phát triển kinh tế - xã hội dựa trên nền tảngCách mạng công nghiệp 4.0 và tăng cường cạnh tranh, đổi mới, sáng tạo là chủ trương lớn của Đảng, Nhà nước để phát triển nhanh và bền vững. Nhiều văn bản quy phạm pháp luật của Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ về thúc đẩy ứng dụng tiến bộ khoa học - công nghệ, cạnh tranh, đổi mới sáng tạo…đã ban hành và được triển khai thực hiện. Đến nay, đã có nhiều doanh nghiệp, mô hình, sản phẩm công nghệ mới ra đời và phát triển thành công ở Việt Nam.
Tuy nhiên, trước sự phát triển nhanh chóngcủa Cách mạng công nghiệp 4.0 và cạnh tranh mạnh mẽ toàn cầu, Việt Nam đang đứng trước nhiều khó khăn, thách thức trong việc tiếp nhận, ứng dụng, quản lý những phương thức kinh doanh mới dựa trên thành quả của tiến bộ khoa học – công nghệ.Thực tế có những sản phẩm khoa học - công nghệ mới của nước ngoài đã được ứng dụng sâu, phát triển nhanh, cạnh tranh mạnh ở nước ta nhưng đến nay vẫn chưa nhận diện và kiểm soát được. Đó chính là những “Ứng dụng công nghệ mới trên nền tảng Internet để kết nối cung - cầu và đổi mới quản lý”.
I. ỨNG DỤNG CÔNG NGHỆ MỚI ĐỂ KẾT NỐI CUNG - CẦU VÀ HỖ TRỢ QUẢN LÝ TRÊN NỀN TẢNG INTERNET
1.1. Ứng dụng công nghệ mới trên nền tảng Internet với mục đích:
1- Kết nối cung - cầu hàng hóa và dịch vụ;
2-Đổi mới quản lý
Ngày nay, về cơ bản có thể kết nối trên nền tảng Internet cho tất cả các lĩnh vực kinh tế, văn hóa, xã hội, an ninh, quốc phòng cũng như quản lý hành chính, quản trị quốc gia… Phương thức kết nối này tạo ra các mô hình kinh doanh có khả năng cạnh tranh cao, phát triển nhanh nhưng đồng thời cũng có năng lực hạn chế cạnh tranh rất lớn, có kỹ năng lẩn tránh nhiều nghĩa vụ với Nhà nước và trách nhiệm với đối tác, xã hội. Có khả năng bổ sung mới hoặc thay thế dần các hình thức kết nối truyền thống.
Sản phẩm công nghệ độc quyền sở hữu trí tuệ mới để quản lý và kết nối cung - cầu trực tiếp trên nền tảng Internet (gọi tắt là App), được ứng dụng cho mọi lĩnh vực kinh doanh truyền thống, như: Mua bán hàng hóa, tài sản; Dịch vụ du lịch; Vận tải hàng hóa, hành khách; Khám chữa bệnh, chăm sóc sức khỏe; Văn hóa giải trí; Dạy và học; Tín dụng, ngân hàng; Thuê mua tài chính; Bảo hiểm, cứu hộ; Quảng cáo, tư vấn;…
1.2.Phương thức mới kết nối nhiều bên trên 1 Hợp đồng điện tử, thay thế cáchình thức hợp đồng giấy, hợp đồng miệng, thư viết, tinnhắn,… truyền thống
Các hình thức kết nối chủ yếu:
- Kết nối 2 bên: Bên chủ sở hữu App + Bên sử dụng App có trả tiền cho Bên chủ sở hữu.
- Kết nối 3 bên hình tam giác: Bên chủ sở hữu App + Bên chủ hàng + Bên mua hàng.
- Kết nối nhiều bên hình chóp nón và Bên chủ App ở trên đỉnh: Bên chủ App ở đỉnh trung tâm + Bên doanh nghiệp đầu mối +Bên chủ hàng trực tiếp hoặc người lao động +Bên người mua hàng hoặc người tiêu dùng cuối cùng + Bên vận tải + Bên thanh toán…
Mỗi hợp đồng đều có tính cạnh tranh: Trước khi được chấp nhận, dù là các giao dịch nhỏ lẻ thì cũng được áp dụng các hoạt động cạnh tranh theo hình thức đặt hàng, đấu thầu, đấu giá để có mức giá thấp nhất với thời gian nhanh nhất ở thời điểm đó, do vậy nên được đa số khách hàng tin tưởng và chấp nhận.
Hợp đồng điện tử không đúng chuẩn: Quy định không hết trách nhiệm và nghĩa vụ của Bên chủ sở hữu App, không quy định rõ số lượng sản phẩm, đơn giá, tổng giá trị hợp đồng… như trong pháp luật về Hợp đồng của Việt Nam. Bên doanh nghiệp đầu mối bị “ẩn mất” hoặc bị tước bỏ nhiều quyền và lợi ích.
1.3.Mô hình doanh nghiệp cung cấp nền tảng (platform) có hình thức kinh doanh và quản trị mới
Mô hình có đặc điểm:
- Khai thác và sử dụng tài sản, lao động, nguồn lực của các bên đối tác nhưng không chịu trách nhiệm về các khoản chi phí.
- Các bên đối tác có quyền lợi như cổ đông hoặc có trách nhiệm như lao động trong doanh nghiệp nắm quyền sở hữu Ứng dụng này.
- Kiểm soát xuyên suốt tất cả các đối tác thực hiện Hợp đồng điện tử ở tất cả các công đoạn từ khi bắt đầu đến khi kết thúc - người tiêu dùng nhận hàng và thanh toán tiền. Không phân biệt bán buôn với bán lẻ hay cấp độ đại lý. Đặc biệt, kiểm soát toàn bộ hệ thống bán lẻ, xóa bỏ các tầng nấc trung gian. Thậm chí, kiểm soát cả quá trình người tiêu dùng sử dụng sản phẩm.
- Kết hợp kinh doanh cả các ngành, nghề truyền thống để thu lợi khi có cơ hội vì nắm bắt được cung - cầu trên thị trường nhanh hơn các mô hình truyền thống. Đây chính là nguyên nhân gây nên xung đột với các doanh nghiệp kinh doanh truyền thống, gây bất bình đẳng. Đây cũng là nguyên nhân gây nhiều xung đột lợi ích giữa các bên.
- Áp dụng chế độ quản trị, báo cáo tài chính, hạch toán kế toán,… rất đơn giản, chủ yếu theo hình thức khoán thu kết quả cuối cùng với trách nhiệm rất hạn chế. Đa số áp dụng sổ sách điện tử, không ghi chép, lưu trữ theo hình thức truyền thống.
II. MỘT SỐ KẾT QUẢỨNG DỤNG BƯỚC ĐẦU
Từ năm 2016, ở Việt Nam đã xuất hiện các Ứng dụng công nghệ mới này như GrabVN, UberVietNam, GoViet, Be, MyGo,… vừa là doanh nghiệp mới, vừa là sản phẩm mới, và cũng là loại hình kinh doanh mới ở nước ta. Chỉ trong 3 năm, mô hình mới đã phát triển, vươn lên chiếm lĩnh thị phần chi phối, thống lĩnh thị trường sản phẩm mới có tính đặc thù này ở nước ta. Nó được đông đảo người tiêu dùng trải nghiệm, sử dụng và ủng hộ.
Sau 2 năm thí điểm thử nghiệm ở phạm vi hẹp, trải qua nhiều tranh luận của xã hội, nhờ sự ủng hộ, mở đường của Chính phủ, những mô hình công nghệ mới mang thương hiệu Việt này đã chính thức đăng ký và mở rộng phạm vi hoạt động. Sự cạnh tranh mạnh mẽ của nhữngmô hình mới dựa trên trình độ công nghệ cao góp phần giảm dần chi phí, giá thành, thời gian,… đồng thời, nâng cao năng suất, chất lượng, hiệu quả dịch vụ…. Những yếu tố mới này vừa cạnh tranh vừa hợp tác với lĩnh vực truyền thống, làm cho các bên đều tiến bộ và phát triển. Nó tạo ra giá trị mới, nâng cao chất lượng và giá trị sử dụng của sản phẩm hàng hóa, dịch vụ truyền thống khoảng 20%; đóng góp thêm ít nhất 1 điểm % vào tăng trưởng GDP hàng năm.
Các cơ quan chức năng đã vào cuộc kịp thời phân xử khách quan các xung đột, vi phạm, vướng mắc, tạo điều kiện cho những nhân tố mới, những thương hiệu mới này tiếp cận đến cộng đồng người dân và doanh nghiệp truyền thống. Nhiều địa phương, cơ quan, doanh nghiệp,… ứng dụng các sản phẩm nền tảng kết nối mới. Bản thân các doanh nghiệp cung cấp nền tảng kết nối sở hữu App cũng mở rộng, đăng ký kinh doanh thêm nhiều ngành, nghề và mở rộng hoạt động ra nhiều địa phương. Thực tế cho thấy, tuy mới thành lập ở Việt Nam nhưng những doanh nghiệp mới này đã có lãi.
2.2. Đối với doanh nghiệp, ngành nghề, sản phẩm kinh doanh truyền thống
Nhiều doanh nghiệp kinh doanh truyền thống đã vừa cạnh tranh vừa âm thầm ứng dụng một số đặc điểm tiến bộ mới vào chính doanh nghiệp của mình, bước đầu đã thu được kết quả tốt. Nhiều hợp tác xã, hộkinh doanh, trangtrại, nhàvườn, tiểuchủ,… từng bước sử dụng những ứng dụng công nghệ mới giá rẻ hoặc ứng dụng của các doanh nghiệp cung cấp nền tảng mới đang thử nghiệm, khuyến mại. Các doanh nghiệp cung cấp nền tảng kết nốimới này cũng đồng thời kinh doanh những ngành, nghề truyền thống, như: Vận tải; Cho thuê xe; Máy vi tính; Thiết bị nghe nhìn; Xuất bản phần mềm; Xử lý dữ liệu; Quảng cáo; Tư vấn… Nghĩa là có sự thâm nhập vào nhau của các doanh nghiệp cung cấp nền tảng mới với các doanh nghiệp kinh doanh truyền thống và cùng đạt được hiệu quả nâng cao năng lực cạnh tranh.
2.3. Đối với kinh tế chia sẻ, kinh tế hộ và khu vực phi chính thức hoặc chưa quan sát được
Thực tế lĩnh vực này đã ứng dụng nhiều sản phẩm công nghệ từ các doanh nghiệp cung cấp nền tảng sở hữu App nhỏ và siêu nhỏ. Nó được áp dụng và phát triển rất nhanh trong một bộ phận không nhỏ củanền kinh tế -xã hội nước ta. Một số thử nghiệm đã có kết quả tốt. Nhiều ứng dụng mới đang được áp dụng rất sôi động và rất linh hoạt cũng như chưa được kiểm soát.
Bên cạnh vùng kinh tế chưa quan sát, chưa chính thức như các hộ cá thể, tiểu thương, kinh tế chia sẻ…, đã xuất hiện 2 vùng kinh tế rất tiềm năng do ứng dụng khoa học công nghệ mang lại là Vùng đỉnh cao và Vùng cận biên. Đây là 2 vùng mới đầy tiềm năng, chưa được kiểm soát, hạch toán, thống kê vào GDP và tăng trưởng GDP hàng năm vì nó hoạt động trên tầm kiểm soát hoặc xuyên biên giới ngoài tầm kiểm soát.
Các doanh nghiệp cung cấp nền tảng sở hữu App đồng thời cũng kinh doanh các dịch vụ thông tin khác, như: Các dịch vụ thông tin qua điện thoại; Các dịch vụ tìm kiếm thông tin thông qua hợp đồng hay trên cơ sở trả phí…
III. NHỮNG KHÓ KHĂN, THÁCH THỨC
3.1. Đối với cơ quan quản lý
Khó khăn lớn nhất đối với cơ quan quản lý nhà nước là chưa có chính sách và nguồn lực tương xứng để quản lý, kiểm soát phù hợp; chưa theo kịp trình độ công nghệ mới và kỹ năng cạnh tranh cao này.
Các doanh nghiệp cung cấp nền tảng (platform) chưa thực sự hỗ trợ cơ quan quản lý nhà nước như thỏa thuận ban đầu đặt ra. Họ không cung cấp các “bí quyết” công nghệ để các cơ quan có thẩm quyền hiểu và quản lý các hoạt động của họ theo pháp luật hiện hành.
Đây vừa là sản phẩm khoa học mới, vừa là ngành hàng kinh doanh mới, vừa là doanh nghiệp ứng dụng công nghệ mới cung cấp nền tảng, nó lại có khả năng thay thế sản phẩm và doanh nghiệp truyền thống nên rất khó cho một bộ/ngành nào có đủ công cụ để quản lý, kiểm soátđược.
3.2. Đối với doanh nghiệp đối tác
Các doanh nghiệp truyền thống là đối tác bị doanh nghiệp cung cấp nền tảng kết nối này kiểm soát, chi phối toàn bộ các hoạt động cho tới từng người lao động hay khâu bán lẻ cuối cùng.
Nhiều doanh nghiệp truyền thống dần dần sẽ bị doanh nghiệp sở hữu App kết nối này thâu tóm, mua lại một phần tài sản hoặc toàn bộ doanh nghiệp; thu hút người lao động có chuyên môn cao…
Vì không được “mua đứt bán đoạn” nên dễ bị thiệt hại dẫn đến xung đột.
3.3. Đối với người tiêu dùng cuối cùng
Người tiêu dùng phải tự đầu tư công cụ ban đầu để kết nối; phải cung cấp toàn bộ thông tin cá nhân của mình nhưng không được cam kết bảo mật nên có thể bị mua bán, chuyển nhượng, dùng vào các mục đích khác không như mong muốn. Thói quen tiêu dùng của người sử dụng bị kiểm soát.
IV. MỘT SỐ ĐỀ XUẤT, KIẾN NGHỊ
Cần tạo điều kiện và ưu đãi cho các mô hình, ngành nghề, sản phẩm công nghệ mới này có điều kiện ứng dụng và phát triển ở Việt Nam.
Có chính sách và nguồn lực mở để luôn luôn bổ sung tự hoàn thiện việc quản lý, kiểm soát những Ứng dụng công nghệ mới này. Yêu cầu các Ứng dụng mới này phải kết nối với cơ quan quản lý nhà nước như đã cam kết.
Kết nối các tổ chức, cá nhân với chuyên gia về quản lý, cạnh tranh, công nghệ, kinh tế…để quản lý, kiểm soát và ứng dụng những mô hình mới này theo nguyên lý “Ứng dụng công nghệ mới vào ngành nghề truyền thống”.
Cơ cấu lại mô hình tăng trưởng trong đó có tính đến kết quả mà ứng dụng tiến bộ khoa học và cạnh tranh mang lại; quan sát, nhận diện đầy đủ hơn kết quả của những sản phẩm ngành hàng mới này đóng góp vào tổng sản phẩm Qquốc nội và tốc độ tăng trưởng GDP hàng năm của nước ta; nhận diện rõ vai trò của các sản phẩm công nghệ mới này để thống kê, hạch toán đầy đủ, mở rộng cơ sở thuế. Phấn đấu đóng góp vào tăng trưởng GDP thêm ít nhất 1 điểm %.
Cần xử lý hài hòa những xung đột giữa ứng dụng sản phẩm công nghệ mới đang từng bước thay thế đào thải những sản phẩm truyền thống; ngăn chặn kịp thời những hoạt động phản cạnh tranh của những doanh nghiệp công nghệ mới đầy năng lực, luôn muốn mở rộng thị phần, đồng thời, cũng có nhiều năng lực hạn chế cạnh tranh đối với cộng đồng doanh nghiệp và ngành nghề truyền thống. Cần duyệt trước Hợp đồng điện tử mẫu.
Các bộ, ngành cần kiểm soát chặt chẽ dòng tiền của các doanh nghiệp - mô hình mới này, đặc biệt là việc thanh toán, quy đổi thành ngoại tệ, chuyển ngoại tệ ra nước ngoài…
Đây là loại hình kinh tế mới ở “Vùng trên đỉnh chóp” và “Vùng ngoại cận biên” chưa quan sát được nên cần thống kê, kiểm đếm, tính toán kết quả ngày càng đầy đủ hơn vào GDP hàng năm.
4.2. Đối với doanh nghiệp cung cấp nền tảng, sở hữu App kết nối
Cần thực hiện các cam kết hỗ trợ quản lý nói chung và kiểm soát dịch vụ kết nối nhu cầu sử dụng với khả năng cung ứng hàng hóa dịch vụ trên thị trường.
Cần bổ sung vào Hợp đồng điện tử thêm 1 bên nữa là cơ quan quản lý nhà nước như thuế, công thương, khoa học, cạnh tranh, thông tin, giao thông, đầu tư… hoặc lưu trữ và truyền đầy đủ số liệu, hành trình… cho cơ quan quản lý nhà nước như đã cam kết. Thực hiện đầy đủ báo cáo điện tử định kỳ.
Bổ sung trách nhiệm, nghĩa vụ của doanh nghiệp đối với các bên liên quan và tuân thủ pháp luật Việt Nam. Thực hiện đúng Mẫu Hợp đồng điện tử.
Nghiêm cấm việc mua bán lậu xuyên biên giới; dàn xếp phân chia thị trường; mua bán dữ liệu bí mật cá nhân…
Không được tiến hành thỏa thuận hạn chế cạnh tranh, phân chia thị trường; không được lạm dụng sức mạnh, vị thế của mình để hạn chế cạnh tranh, thâu tóm doanh nghiệp, thị phần, thao túng thị trường,…vi phạm pháp luật, phá vỡ môi trường cạnh tranh lành mạnh.
4.3. Đối với doanh nghiệp đối tác của doanh nghiệp công nghệ sở hữu App kết nối
Phải xem xét tư cách pháp nhân đầy đủ của doanh nghiệp cung cấp nền tảng sở hữu App.
Giữ đúng vị thế bình đẳng của các Bên trong Hợp đồng điện tử.
Đấu tranh với những hoạt động chèn ép, thao túng, phản cạnh tranh, lẩn tránh nghĩa vụ, vi phạm pháp luật… của doanh nghiệp cung cấp nền tảng kết nối.
Không hạ thấp quyền lợi, không lẩn tránh nghĩa vụ và trách nhiệm của mình, không làm ngơ hoặc tiếp tay cho các hoạt động sai trái của các đối tác.
Không tham gia mua bán các dữ liệu, tài liệu cá nhân, bí mật riêng tư của cộng đồng doanh nghiệp và người tiêu dùng.
4.4. Đối với địa phương
Chính quyền địa phương cần có quy định mở đường cho công nghiệp mới, côngnghệ cao được “Ứng dụng có kiểm soát” cả về sản phẩm, ngành nghề, mô hình kinh doanh.
Yêu cầu các doanh nghiệp mới phải thực hiện kết nối với cơ quan quản lý nhà nước của địa phương như đã cam kết; thực hiện lưu trữ và truyền đầy đủ dữ liệu, hành trình… cho cơ quan quản lý nhà nước; thực hiện đầy đủ báo cáo điện tử và nghĩa vụ với địa phương; nêu cao trách nhiệm với đối tác và người dân.
Cơ quan chức năng cần phê duyệt Hợp đồng điện tử mẫu và kiểm tra việc ký kết và thực hiện các Hợp đồng điện tử này cả về thể thức, nội dung và tư cách pháp nhân của các bên trong Hợp đồng điện tử. Xử lý nghiêm các vi phạm.
Cần xác định và phân biệt rõ hàm lượng, tỷ trọng công nghiệp mới, công nghệ cao được ứng dụng vào sản phẩm, ngành nghề, doanh nghiệp truyền thống để thống kê đầy đủ và có chính sách kiểm soát phù hợp.
Lập mới, khuyến khích, hỗ trợ các doanh nghiệp, tổ chức, cá nhân chủ động ứng dụng trước, từ đó phát triển ứng dụng vào tất cả các lĩnh vực.
Vẫn là nguyên lý kết nối và quản lý, vẫn là cầu nối giữa sản xuất với tiêu dùngnhưng cái mới là có thu tiền trực tiếp phần giá trị mới tăng thêm do ứng dụng công nghệ kết nối và quản lý hình chóp khối nhiều bên tạo ra. Đây chính là thành tựu khoa học công nghệ mới ứng dụng rất hiệu quả vào thực tiễn. Không những chỉ rõ giá trị gia tăng, giá trị mới, mà còn tạo ra giá trị gia tăng mới, ngành, nghề việc làm mới.
